‘Ik voelde vooral een groot soort vuur: dit móét verteld worden’
Je denkt dat je iemand kent omdat je van die persoon houdt. Maar na haar dood ontdek je dat ze een deel van haar leven voor je verborgen hield. In Pretty Girls laat theaterregisseur Melissa Knollenburg (32) zien hoe een persoonlijke liefde verbonden kan raken met een veel grotere, verzwegen geschiedenis: die van de zogenoemde ‘troostmeisjes’, jonge meisjes en vrouwen die tijdens de Japanse bezetting van Azië tot prostitutie werden gedwongen.
Het is dinsdag in de vierde repetitieweek van Pretty Girls. Na een volle werkdag loopt de studio langzaam leeg. Koffiekopjes worden afgespoeld, tassen dichtgeritst, nog wat laatste woorden uitgewisseld. Melissa blijft zitten. Ze tikt bedachtzaam met haar rood-wit gelakte nagels op het tafelblad; de kleuren doen onvermijdelijk denken aan de Indonesische vlag. Ze is tevreden over vandaag, zegt ze, maar voor morgen heeft ze nog wat kleine aanpassingen voor scène zestien in gedachten.
Kort daarop zitten we in het restaurant van De Verkadefabriek, thuishonk van MATZER. Ze wijst naar de groene, gegrilde pepers op de menukaart. ‘Vind jij die ook lekker?’
Wanneer ze over Pretty Girls begint, komen we al snel uit bij de vrouwen om wie de voorstelling draait. ‘Pretty Girls gaat over troostmeisjes.’ Ze spreekt het woord bijna voorzichtig uit. ‘Dat is een eufemisme voor dwangprostitutie van heel jonge meisjes en vrouwen.’ Dan volgen de cijfers: naar schatting 500.000 slachtoffers in heel Azië, van wie 200.000 in Indonesië. ‘Het is een gigantische oorlogsmisdaad die heel lang is genegeerd.’
Voor Melissa is het geen geschiedenis die op veilige afstand staat. Haar eigen oma werd tijdens de Japanse bezetting geselecteerd om troostmeisje te worden. ‘Oma kon prachtig zingen. Als smoes werd haar verteld dat ze naar de radio zou gaan. Ze vluchtte net op tijd naar een ander huis in het kamp. Daar werd ze opgevangen door Moesje Both, een vrouw die echt heeft bestaan en binnen het Jappenkamp vrouwen opving en beschermde. Zij komt ook voor in TROOST (2024), de voorstelling die ik in opdracht van Het Nationale Theater schreef voor de Nationale Herdenking 15 augustus 1945.’ Die voorstelling werd eenmalig opgevoerd in Den Haag.
‘Marietje, een jonge vrouw uit diezelfde familie, kwam wel in een trooststation terecht. Mijn oma heeft altijd contact gehouden met Marietjes familie. Zo is ze getuige geweest van hun verhaal.’
COLLECTIEF OORLOGSTRAUMA
Al sinds 2019 was Melissa bezig met de vraag hoe ze iets kon maken over deze oorlogsmisdaad. Steeds keerde ze terug naar dezelfde thematiek, zonder het verhaal van haar eigen oma te kennen. Pas toen ze haar moeder opnieuw vroeg of hun familie zeker niets met de geschiedenis van de troostmeisjes te maken had, vertelde die over oma. ‘Dat maakte voor mij duidelijk hoe geschiedenis kan doorwerken, zelfs als je de precieze feiten niet kent.’ Het raakte haar ook persoonlijk. ‘Ik merkte waar ik vandaan kom en met wie ik zowel het vieren als de pijn van het leven deel. De grote vraag is voor mij: hoe leven we verder met zo’n enorm collectief oorlogstrauma?’
Die geschiedenis wilde Melissa niet op afstand vertellen. In Pretty Girls begint het verhaal in de woonkamer van twee mensen die van elkaar houden. Anne-Chris Schulting speelt Bobby, die na de dood van Joia probeert te begrijpen wie haar geliefde werkelijk was. Joia zelf is niet meer zichtbaar op het toneel; haar stem klinkt als voice-over, ingesproken door Gina Miroula. Dan verschijnt er op een avond een onbekende Molukse jongen, Wolf (Billy de Walle), in Bobby’s woonkamer. Hij brengt steeds meer van Joia’s verleden aan het licht. Zo schuift het verhaal langzaam op van persoonlijk verlies naar een geschiedenis die veel groter is dan hun relatie. Wat gebeurt er als iemand van wie je houdt een verleden met zich meedraagt waar jij niets van wist?
Toch begon Pretty Girls niet met het plan om een voorstelling over de troostmeisjes te maken. Het eerste zaadje werd geplant door Melissa’s vorige voorstelling, TROOST. Na afloop in Den Haag bleven toeschouwers in de zaal zitten; ze konden niet zomaar naar buiten voordat ze erover hadden gepraat. Ze vertelden dat ze iets diep in hun lichaam hadden gevoeld, een verdriet of emotie waar ze niet meteen woorden voor hadden. ‘Vooral vrouwen, maar ook mannen en queermannen zeiden: ik voel me diep verbonden met dit verhaal, maar weet niet waardoor.’
Die reacties bleven bij haar. Toen Melissa in december 2024 met een tekstlezing van TROOST naar Melbourne ging, gebeurde hetzelfde. Ook daar kwamen na afloop mensen naar haar toe met verhalen over familieleden van wie ze vermoedden dat ze slachtoffer waren van deze oorlogsmisdaad. Doordat ze tijdens de lezing onophoudelijk moesten huilen, zonder precies te weten waarom, wisten ze dat het tijd was om binnen de familie het gesprek hierover te openen.
Het bracht haar bij vragen die steeds verder onder haar huid kropen: wat dragen mensen met zich mee waar ze zelf nauwelijks woorden voor hebben? En waarom praten we daar zo weinig over, zelfs met degene van wie we het meest houden?
Terug in Nederland keek Melissa ook naar haar eigen leven. ‘Ik dacht: hoe is dat eigenlijk bij mij geweest? Ik realiseerde me dat ook ik in eerdere liefdesrelaties vaak niet alles heb gedeeld. Terwijl je juist bij de mensen die het dichtst bij je staan zou denken dat je alles kunt vertellen.’ De vraag werd daarmee persoonlijk. Wat gebeurt er als een verleden waarover nooit is gesproken ineens de woonkamer binnenstapt?
Melissa wilde die vragen niet in een abstract verhaal onderzoeken. De grote geschiedenis moest voelbaar worden tussen twee mensen die van elkaar houden. Langzaam krijgt ook de buitenwereld een plek in dat verhaal. Charlie (Jelle Hoekstra), die in Bobby’s kroeg werkt en daarnaast een bekende radioshow presenteert, wil het verhaal van Bobby en Joia met een groter publiek delen. Daarmee komt ook de geschiedenis van de troostmeisjes naar buiten.
‘Ik ga altijd terug naar de situatie van waaruit een toneelstuk begint, iets wat ik leerde van Eric de Vroedt en Judith Herzberg. Ik denk dat ik die familiegeschiedenis heel vaak in mensen zie en herken. Pretty Girls kwam vervolgens opvallend snel op papier. Ik weet nog dat ik thuis zat en de voorstelling in pakweg drie kwartier neerschreef: de personages, hun namen, de verschillende verhaallijnen. Ik voelde vooral een groot soort vuur: dit móét verteld worden.’
HISTORISCH ONDERZOEK
Voor het historische onderzoek zocht Melissa opnieuw contact met onderzoeksjournalist Griselda Molemans, die ze eerder had gesproken rond TROOST. ‘Toen ik TROOST ging schrijven, had Eric de Vroedt, artistiek leider van Het Nationale Theater, mij carte blanche gegeven. Ik ben zelf gaan researchen en las de artikelen van Griselda op Follow the Money. Ik heb haar gemaild en dacht in eerste instantie: ze heeft vast geen tijd. Maar we zaten vrij snel te videobellen.’
Wat Melissa in Griselda aanspreekt, is de manier waarop zij feiten tot leven weet te brengen. ‘Ze is heel gevat. Griselda kan heel klinisch over geschiedenis praten, met feiten omgaan en daarna een goede Indische grap maken. En theater kan mensen écht raken: live ontstaat er een uitwisseling. Dat vind ik prachtig.’
Griselda’s onderzoek maakt zichtbaar hoe groot en georganiseerd het systeem van Japanse dwangprostitutie was. Ze dook niet alleen in verklaringen van slachtoffers en getuigen, maar ook in rechterlijke vonnissen en documenten over de Japanse legerbordelen. Zo onderzocht ze waar het geld terechtkwam dat vrouwen onder dwang ‘verdienden’. Een deel ervan belandde volgens haar onderzoek bij de Japanse oorlogsbanken Taiwan Bank en Yokohama Specie Bank. Melissa wilde die geschiedenis niet één-op-één op het toneel zetten. Het ging haar om wat er achter die feiten schuilgaat: wat blijft er in mensen achter als een geschiedenis generaties lang wordt meegedragen, verzwegen of weggestopt?
Dat idee van zichtbaar maken en verhullen loopt letterlijk door de voorstelling. Pretty Girls speelt zich af in een door Marjolijn Brouwer ontworpen ruimte die doet denken aan een fotostudio: een plek waar voortdurend wordt bepaald wat in beeld komt en wat erbuiten blijft. ‘Je kunt het zien als een gevoelsmatige, artificiële ruimte.’
ECHTE INTIMITEIT
Ondanks de zwaarte van het onderwerp wil Melissa ruimte laten voor humor. Niet om de geschiedenis lichter te maken, maar juist omdat humor ook een manier kan zijn om ermee te leven. ‘Het lachen om zware geschiedenis is heel Indisch. We lachen dingen vaak weg, maar laten tegelijk ook de absurditeit toe. Dat is óók een manier om ermee om te gaan.’
Zo kunnen in Pretty Girls liefde, verdriet, geschiedenis en een lach naast elkaar bestaan. Naarmate de verhaallijnen samenkomen, komt ook Bobby steeds dichter bij haar eigen pijn. ‘Er zijn momenten waarop Bobby haar eigen pijn opzijzet om haar grote liefde beter te leren kennen. Daar komt het stuk verder in beweging.’ Meer wil Melissa daar niet over kwijt. Het moment moet de toeschouwer zelf ervaren.
Een geschiedenis verdwijnt niet zodra die wordt uitgesproken. Wat misschien wel verandert, is de manier waarop je er samen naar kunt kijken. Melissa: ‘Je denkt misschien dat je iemand kent omdat je van die persoon houdt. Maar dat betekent niet automatisch dat je alles van die persoon kent. Misschien begint echte intimiteit juist daar. Op het moment dat je ontdekt wat je nog niet van elkaar wist.’
Melissa Knollenburg
Regisseur & schrijver